Xaləddin İbrahimli,

professor

Birdən-birə böyük sərvət qazanan insanı qaranlıqdan güclü işığa çıxmış adama bənzətmək olar. İşıq onun üzünə yeni cizgilər əlavə etmir, sadəcə kölgədə qalanları göstərir. Pul da çox vaxt insanı tamam başqa birinə çevirmir. Onun daxilindəki mərhəməti, tamahı, təvazökarlığı, təkəbbürü böyüdüb görünən edir.

Bəs insan zəhmət çəkmədən varlana və yenə də yaxşı insan olaraq qala bilərmi?

Bu suala yalnız “bəli” və ya “xeyr” demək mümkün deyil. Çünki zəhmətsiz əldə olunan hər sərvət eyni deyil. Biri miras alır, biri ailəsinin qurduğu müəssisədən pay götürür, digəri sərmayəsinin gəliri ilə yaşayır. Başqa biri isə oğurluq, korrupsiya, fırıldaq və insanların əməyini istismar etməklə varlanır. Bunların hamısını eyni tərəziyə qoymaq ədalətli olmaz.

Sərvətin əxlaqi qiyməti onun üçün neçə saat əmək sərf edilməsi ilə deyil, necə əldə olunması və necə istifadə edilməsi ilə ölçülür. Miras almaq günah deyil; insan hansı ailədə doğulacağını seçmir. Ancaq miras aldığı üstünlüklərlə nə edəcəyini seçir. Əxlaqi məsuliyyət də məhz bu seçimdən başlayır.

Atalar “Nə əkərsən, onu biçərsən” deyiblər. Bu söz yalnız zəhmətin nəticəsinə aid deyil. İnsan sərvəti ilə hansı münasibəti əkirsə, bir gün onu biçir. Hörmət əkirsə, etimad qazanır. Qorxu əkirsə, ətrafında yalnız məcburi itaət görür. Pul ağacın meyvəsini böyüdə bilər, amma kökü dəyişmir.

Sərvət həm imkan, həm də sınaqdır. Böyük sərvət sahibi məktəb, xəstəxana, kitabxana aça, iş yeri yarada, minlərlə insanın həyatına toxuna bilər. Lakin eyni güclə insanları özündən asılı vəziyyətə salmaq, onların zəifliyindən faydalanmaq da mümkündür. Bıçaq çörək də kəsir, yara da açır - məsələ onu tutan əlin niyyətindədir.

Burada mühüm bir fərq var: başqasının haqqını vermək xeyriyyəçilik deyil, borcdur. İşçilərinin əməkhaqqını kəsən, onları ağır şəraitdə çalışdıran sahibkar sonradan qazancının kiçik hissəsini paylamaqla ədalətli insana çevrilmir. Bir əllə açılan yaranı o biri əllə verilən sədəqə sağaltmır. Ədalət xeyriyyəçilikdən əvvəl gəlir.

Endrü Karneginin həyatı bu ziddiyyəti aydın göstərir. O, XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində böyük sərvət qazandı, sonradan minlərlə kitabxananın qurulmasına və təhsilə böyük vəsait ayırdı. Bununla yanaşı, onun polad şirkətində 1892-ci ildə baş verən Homsted əmək münaqişəsi qanlı toqquşma ilə nəticələndi və işçi hüquqları məsələsini tarixə yazdı. Karneginin xeyriyyəçiliyi qiymətli idi, amma müəssisələrindəki ədalət sualını aradan qaldırmadı. İnsan yalnız cəmiyyətə verdiyi pulla deyil, sərvəti qazanarkən başqalarına necə davrandığı ilə də qiymətləndirilir.

Bəzən xeyriyyəçilik vicdanın səsi deyil, şöhrətin aynası olur. İnsan fond yaradır, adını binanın üzərinə yazdırır, amma gündəlik münasibətlərində başqalarını alçaldır. Etdiyi yardım faydalı ola bilər, lakin yaxşı iş görmək ilə yaxşı görünmək eyni şey deyil.

Həqiqi yardım insanı minnət altında saxlamır. Kömək etdiyi adama hər fürsətdə “səni mən xilas etdim” deyən şəxs onun yükünü azaltmır, sadəcə köhnə yükün yerinə yeni bir asılılıq yükü qoyur. Mərhəmət diz çökdürmür, ayağa qaldırır. Yaxşılıq borc dəftəri deyil ki, hər görüşdə açılıb xatırladılsın.

Çarlz Dikkensin “Milad nəğməsi” əsərində Ebenezer Skruj insanlara yalnız qazanc və zərər hesabı ilə baxır. Onun üçün yoxsulluq, xəstəlik və tənhalıq başqalarının problemidir. Ancaq yaşadığı sarsıdıcı gecədən sonra Skruj sadəcə pul paylamağa başlamır; insanların ağrısını görməyi öyrənir. Onu dəyişdirən verdiyi pulun miqdarı deyil, öz həyatının başqalarının həyatı ilə bağlı olduğunu anlamasıdır.

Yaxşılıq tək-tək səxavətli jestlərdən daha böyük anlayışdır. İnsan bayram günü etdiyi ianə ilə deyil, hər gün işçisinə, xidmətçiyə, kasıba və özündən zəif olana necə davrandığı ilə tanınır. Xarakter insanın təkcə güclünün qarşısında necə əyilməsi ilə deyil, zəifin qarşısında gücündən necə istifadə etməsi ilə ölçülür.

Qədim Midas əfsanəsində kral toxunduğu hər şeyin qızıla çevrilməsini arzulayır. Arzusu gerçəkləşəndə əvvəlcə özünü dünyanın ən xoşbəxt insanı sayır. Sonra yeməyinin, suyunun, hətta sevdiklərinin də qızıla çevrilə biləcəyini anlayır. Midasın faciəsi qızıl sahibi olması deyil; dünyadakı hər şeyə qızıl gözü ilə baxmasıdır.

Pul vasitə olmaqdan çıxıb həyatın mənasına çevriləndə insan sərvətin sahibi kimi görünür, əslində isə onun keşikçisinə çevrilir. Daha çox qazanmaq üçün sağlamlığını, ailəsini, dostlarını və vicdanını itirirsə, hesabındakı rəqəmlər böyüsə də həyatı kiçilir. Qızıl qəfəs yenə də qəfəsdir.

Digər tərəfdən, hər varlını qəddar, hər kasıbı isə təmiz qəlbli saymaq doğru deyil. Kasıblıq insana avtomatik mənəvi üstünlük vermədiyi kimi, sərvət də insanı avtomatik əxlaqsız etmir. Yaxşılıq bank hesabının vəziyyəti deyil; insanın seçimlərində və başqalarının haqqına münasibətində görünür.

Ancaq imkan artdıqca məsuliyyət də artır. Böyük sərvəti və nüfuzu olan insanın qərarı yüzlərlə, bəzən minlərlə ailənin həyatına təsir edə bilər. Bir iş yerini bağlamaq, əməkhaqqını azaltmaq, təhlükəsizlik xərcindən qənaət etmək və ya yeni müəssisə açmaq yalnız maliyyə qərarı deyil; insanların taleyinə toxunan seçimdir.

Buna görə sərvətə yalnız “nə qədərdir?” sualı ilə baxmaq kifayət deyil. “Haradan gəlib?”, “kimin haqqı bahasına yaranıb?” və “hara gedir?” suallarını da vermək lazımdır. Pulun əxlaqı yoxdur, amma puldan istifadə edən insanın vardır. Sərvət susur, onun yerinə sahibinin davranışları danışır.

Sonda məsələ yenə insanın özünə gəlib çıxır. Pul onun kim olduğunu müəyyən etmir, lakin çox vaxt kim olduğunu gizlətməsinə mane olur. Sərvət xarakterin üstünə çəkilmiş boya deyil, onu böyüdən güzgüdür. Güzgüdə görünən mənzərənin gözəl və ya çirkin olması isə puldan əvvəl insanın daxilində nəyin yaşamasından asılıdır.

“AzPolitika.info”