Donald Trampın NATO-nun Ankarada keçirilən 36-cı sammitində iştirak etmək üçün Türkiyəyə gəlməsi, iki ölkə arasındakı zəngin diplomatik əlaqələrin yeni səhifəsini açdı. 

"AzPolitika" xəbər verir ki, bu gəlişlə Türkiyə torpağına ayaq basan ABŞ prezidentlərinin sayı rəsmən 6-ya yüksəldi. 

Bəs tarixin müxtəlif dönəmlərində Ağ Ev sahiblərini okeanın o tayından Ankaraya və İstanbula gətirən real geosiyasi səbəblər nə idi?

Hər bir səfərin arxasındakı pərdəarxası məqamlar və qlobal şərtlər:

1. Duayt Eyzenhauer (1959): Soyuq müharibə və "sərhəd keşikçisi" missiyası


Əsas səbəb: Sovet təhlükəsinə qarşı Yaxın Şərqdə müttəfiqlik şəbəkəsini gücləndirmək.

Tarixi kontekst: Türkiyə 1952-ci ildə NATO-ya daxil olmuşdu və SSRİ ilə birbaşa sərhəddə yerləşən ən kritik müttəfiqlərdən biri idi. Eyzenhauer Türkiyənin NATO-nun cənub cinahındakı strateji rolunu gücləndirmək, CENTO çərçivəsində əməkdaşlığı dəstəkləmək və ABŞ-nin Ankaraya siyasi dəstəyini nümayiş etdirmək üçün Türkiyəyə səfər etdi.

2. Corc Buş (1991): Yeni dünya nizamı və İraq böhranı


Əsas səbəb: Körfəz müharibəsindən sonra regional status-kvonu müəyyən etmək və Ankaranın dəstəyinə təşəkkür.

Tarixi kontekst: Səddam Hüseynin Küveytə hücumu zamanı Türkiyə prezidenti Turqut Özal ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi koalisiyaya böyük dəstək vermiş, Kərkük-Yumurtalıq neft kəmərini bağlamışdı. Ata Buş müharibənin dərhal ardınca Türkiyəyə gələrək həm iqtisadi kompensasiya məsələlərini, həm də İraqın şimalındakı humanitar böhranı (Kürd qaçqınlar məsələsi) Özal ilə təkbətək müzakirə etdi.

3. Bill Klinton (1999): Avrasiya Enerji Dəhlizi və humanitar diplomatiya


Əsas səbəb: ATƏT-in İstanbul sammiti, Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) layihəsi və zəlzələ həmrəyliyi.

Tarixi kontekst: Klintonun 5 günlük səfəri olduqca dolğun idi. Strateji baxımdan əsas hədəf Xəzər dənizinin enerji resurslarını Rusiyadan yan keçməklə Qərbə daşıyacaq Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) əsas ixrac boru kəməri üzrə hökumətlərarası sazişlərin imzalanmasına siyasi dəstək vermək idi. Eyni zamanda, 17 avqust Mərmərə zəlzələsindən zərər çəkənlər üçün salınmış çadır şəhərciyini ziyarət edən Klinton, orada Erkan adlı 7 aylıq bir körpəni qucağına almışdı. Balaca Erkanın onun burnunu sıxması ilə yaranan səmimi görüntülər isə Türkiyə ictimaiyyətinin böyük rəğbətini qazanmışdı.

4. Corc Buş (2004): Genişləndirilmiş Yaxın Şərq və NATO Sammiti


Əsas səbəb: İstanbul NATO Sammiti və İraq müharibəsindən sonra zədələnən əlaqələri bərpa etmək.

Tarixi kontekst: 2003-cü ildə Türkiyə parlamentinin "1 mart təzkirəsi"ni rədd etməsi (ABŞ qoşunlarının Türkiyə üzərindən İraqa girməsinə icazə verməməsi) Vaşinqton-Ankara xəttində soyuqluq yaratmışdı. Oğul Buş 2004-cü ildə İstanbula həm NATO-nun genişlənmə sammiti üçün gəldi, həm də AK Partiya hökuməti ilə "Genişləndirilmiş Yaxın Şərq və Şimali Afrika" layihəsini, eləcə də terrorla birgə mübarizəni müzakirə etdi.

5. Barak Obama (2009 və 2015): "Model Ortaqlıq" və İŞİD-lə Mübarizə


Əsas səbəb: ABŞ-ın İslam dünyası ilə münasibətlərində yeni səhifə açmaq (2009) və G-20 çərçivəsində Suriya böhranını idarə etmək (2015).

Tarixi kontekst:

2009: Obama ilk xarici səfərlərindən birini Türkiyəyə etdi. Məqsəd Corc Buş dövründə zədələnən "ABŞ-İslam dünyası" əlaqələrini Türkiyə vasitəsilə bərpa etmək və münasibətləri "Model Ortaqlıq" səviyyəsinə qaldırmaq idi.

2015: Antalyadakı G-20 sammitinə qatılan Obama üçün əsas mövzu Suriyadakı vətəndaş müharibəsi, İŞİD-lə mübarizə və qaçqınlar böhranı idi.

6. Donald Tramp (2026): Müdafiə sənayesi və NATO-nun yeni maliyyə nizamı

Əsas səbəb: NATO Ankarada keçirilən 36-cı Dövlət və Hökumət Başçıları Zirvə Görüşü və ikitərəfli hərbi-ticari masalar.

Tarixi kontekst: Uzun illər sonra ilk dəfə Türkiyəyə gələn Trampın builki səfəri alyans daxilindəki hərbi xərclərin ÜDM-in 5%-nə qaldırılması tələbləri fonunda baş tutur. Eyni zamanda, Ankara ilə Vaşinqton arasında müdafiə sənayesi sahəsində F-35 proqramına mümkün qayıdış, KAAN layihəsi üçün F110 mühərriklərinin tədarükü ilə bağlı danışıqlar, eləcə də regional münaqişələr səfərin əsas müzakirə mövzuları sırasındadır.

ABŞ prezidentlərinin Türkiyə səfərlərinin xronologiyası göstərir ki, Vaşinqton Ankaraya heç vaxt sıradan bir tərəfdaş kimi baxmayıb. Ağ Ev rəhbərləri yalnız dünya nizamının dəyişdiyi, böyük müharibələrin baş verdiyi və ya qlobal təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulduğu kritik tarixi dönüş nöqtələrində Türkiyəyə səfər ediblər.

"AzPolitika.info"