Xaləddin İbrahimli,

professor

Yaradıcılıq yalnız istedad məsələsi deyil. İnsan gözəl yaza, təsirli danışa, mahir rəssam ola və ya böyük ideyalar irəli sürə bilər. Lakin onun yaratdıqlarına həqiqi dəyər qazandıran təkcə bacarığı deyil, həm də şəxsiyyəti, ləyaqəti və özü ilə dünya arasında qurduğu dürüst, səmimi münasibətdir.

Yaradıcı insan öz daxilinə enməyi bacarmalıdır. Çünki böyük əsərlər yalnız bilikdən, müşahidədən və metoddan deyil, insanın öz qorxuları, ziddiyyətləri, zəiflikləri və gerçəklikləri ilə üzləşməsindən yaranır. Özünə qarşı səmimi olmayan bir insanın həyatın dərin qatlarına enməsi çətindir. O, həqiqəti axtarmaq əvəzinə özünü göstərməyə, yaratmaq əvəzinə görünməyə başlayır.

Ləyaqətini itirən yaradıcı insan istedadını dərhal itirməyə bilər. O, yenə də gözəl cümlələr qura, diqqət çəkən əsərlər yarada və alqış qazana bilər. Ancaq zaman keçdikcə onun yaradıcılığında görünməz bir boşluq yaranır. Sözlər əvvəlki kimi parlaq olsa da, arxasında həqiqi insan nəfəsi duyulmur. Forma qalır, məzmun zəifləyir; ustalıq qalır, səmimiyyət azalır.

Səmimiyyət azaldıqca yaradıcılıq da dərinlikdən səthə doğru çəkilir. Axı insan öz həyatında müdafiə etmədiyi həqiqəti əsərində nə qədər inandırıcı müdafiə edə bilər? Şəxsi münasibətlərində ədalətsiz olan biri ədalətdən yaza bilər, lakin onun sözlərinin təsir gücü müəyyən bir həddən sonra tükənər. Davranışlarında daim özünü inkar edən insan azadlıq haqqında danışa bilər, amma həmin azadlıq oxucunun qəlbinə deyil, yalnız qulağına çatar.

Şəxsiyyət istedadın mənəvi istiqamətidir. İstedad insana yaratmaq gücü verir, şəxsiyyət isə bu gücün nəyə xidmət edəcəyini müəyyənləşdirir. Güclü şəxsiyyət başqalarının alqışını qazanmaq üçün öz həqiqətini dəyişmir. O, şöhrətin qarşısında əyilmir, mükafat naminə düşüncələrindən imtina etmir və öz yaradıcılığını gücün, sərvətin və ya ictimai dəbin xidmətinə vermir.

Jan-Pol Sartrın 1964-cü ildə Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatından imtina etməsi bu baxımdan simvolik hadisədir. Sartr yazıçının rəsmi mükafatları qəbul etməklə müəyyən bir qurumla eyniləşdirilə və bir növ “instituta” çevrilə biləcəyini düşünürdü. O, yaradıcının müstəqil mövqeyini qorumasını şöhrətdən və mükafatdan üstün tuturdu.

Sartrın qərarı ilə razılaşmaq və ya razılaşmamaq mümkündür. Lakin burada əsas olan mükafatdan imtinanın özü deyil, insanın öz prinsiplərinə sahib çıxmasıdır. Mükafatı qəbul etmək də ləyaqətsizlik deyil. Ləyaqətsizlik insanın mükafat, vəzifə və şöhrət naminə öz sözünü dəyişməsi, dünən müdafiə etdiyini bu gün şəxsi mənfəət üçün inkar etməsidir.

Bəzən yaradıcı insan cəmiyyət qarşısında böyük həqiqətlər söyləyir, lakin gündəlik həyatında həmin həqiqətlərin tam əksinə davranır. Əlbəttə, heç kim qüsursuz deyil. Yaradıcının da zəiflikləri, səhvləri və ziddiyyətləri ola bilər. Problem səhv etməkdə deyil, səhvi həyat prinsipinə çevirməkdədir. İnsan öz nöqsanını görə və onunla mübarizə apara bilirsə, bu mübarizə yaradıcılığını daha da dərinləşdirə bilər. Lakin o, ləyaqətsizliyini ağılla əsaslandırmağa, riyakarlığını ustalıqla gizlətməyə başlayırsa, yaradıcılığı da tədricən həmin saxtalığın dilinə çevrilir.

Həqiqi yaradıcılıq insanın yalnız ağlından deyil, bütöv varlığından doğulur. Yazılan hər cümlədə müəllifin biliyi qədər vicdanı, istedadı qədər xarakteri də iştirak edir. Oxucu bəzən bunun səbəbini izah edə bilməsə də, səmimi sözlə hazırlanmış söz arasındakı fərqi hiss edir. Biri insanın daxilindən gəlir, digəri isə yalnız təsir yaratmaq üçün qurulur.

Yaradıcılığın ən böyük düşməni istedadsızlıq deyil, daxili saxtalıqdır. İstedadsız insan zəif əsər yarada bilər, lakin saxta insan istedadlı olduğu halda belə ruhsuz əsərlər yaratmağa məhkumdur. Çünki dərinliyə enmək üçün əvvəlcə insanın öz qarşısında maskasını çıxarması lazımdır.

Ləyaqət yaradıcının görünməyən imzasıdır. Şəxsiyyət isə onun yaratdıqlarını zamanın sınağından keçirən əsas qüvvədir. İstedad insanı tanıda bilər, şöhrət onu yüksəldə bilər, lakin yalnız ləyaqət onun sözünə etibar qazandırar.

Yaradıcı insanın ən böyük əsəri, bəlkə də, yazdığı kitab, çəkdiyi rəsm və ya yaratdığı musiqi deyil. Onun ən böyük əsəri öz şəxsiyyətidir. Çünki insan özünü yarada bilmədikdə, yaratdığı heç bir şeydə bütöv görünə bilmir.

Sonucda, insan sosial varlıqdır, hamı haradasa oyunçudur, maska taxmağa da məcbur olur. Ancaq, heç olmasa evə dönəndə, öz-özünlə tək qalanda bu maskanı çıxarmalı və rahatlanmalısan. Bunu da etməsən enində sonunda maskaların arasında qafan allak-bullak olacaq və anadan gəlmə üzünü belə tanıya bilməyəcəksən.

“AzPolitika.info”