“Avropada baş verən proseslər və yeni dünya nizamının formalaşmasının konturları”
Avropanın bir sıra ölkələrində, xüsusilə də Fransada baş verən küçə iğtişaşları təkcə Köhnə Qitənin üzləşdiyi iqtisadi və sosial böhranın təzahürü kimi qiymətləndirilməməlidir. Əslində, bu hadisələr mövcud dünya nizamında baş verən aşınmanın əlamətlərindən biri kimi də nəzərdən keçirilə bilər.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan transatlantik əməkdaşlıq sisteminə əsasən, ABŞ Avropanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsində aparıcı rol oynamaqla yanaşı, Almaniya, Fransa və İtaliya başda olmaqla, bir sıra Avropa ölkələrinin istehsal etdiyi məhsullar üçün əsas satış bazarlarından birinə çevrildi. Bundan əlavə, ABŞ müxtəlif dövrlərdə baş verən ciddi iqtisadi böhranlar zamanı Avropaya maliyyə dəstəyi göstərərək onun iqtisadi sabitliyinin qorunmasına töhfə verdi. Almaniya və Fransa kimi Avropanın iqtisadi lokomotivləri ABŞ-ın geniş istehlak bazarına çıxış imkanlarından, eləcə də transatlantik ticarət əlaqələrindən əhəmiyyətli dərəcədə faydalandılar. Nisbətən aşağı tariflər və əlverişli ticarət şərtləri Avropa istehsalçılarının Amerika bazarında mövqelərini gücləndirməsinə imkan yaratdı.
Təxminən son iyirmi ildə bu iqtisadi və maliyyə mexanizmi getdikcə daha ciddi sınaqlarla üzləşir. Bunun səbəblərindən biri kapitalizmə və azad bazar prinsiplərinə əsaslanan beynəlxalq ticarət sisteminin öz daxilində yaranan rəqabət meyilləridir.
Əvvəla, Çin ABŞ bazarında Avropa istehsalçıları üçün ciddi rəqabətə çevrilərək onların mövqelərini zəiflətməyə başlayıb.
İkincisi, Çin şirkətləri Avropa İttifaqının daxili bazarında da getdikcə daha fəal mövqe tutur və Avropa istehsalçıları üçün rəqabət təzyiqini artırırlar.
Son illər Avropa iki istiqamətdən ciddi iqtisadi və maliyyə təzyiqi ilə üzləşir. Bir tərəfdən, ABŞ-ın tətbiq etdiyi və ya tətbiqini nəzərdə tutduğu ticarət rüsumları Avropa məhsullarının Amerika bazarına çıxışını çətinləşdirir. Digər tərəfdən, Çinin rəqabətqabiliyyətli və nisbətən ucuz məhsulları Avropa iqtisadiyyatına həm daxili bazarda, həm də beynəlxalq ticarət müstəvisində ciddi təsir göstərir. Bu proseslərin ümumi nəticəsi olaraq Avropa əvvəlki iqtisadi imkanlarını qorumaqda və üzərinə götürdüyü geniş sosial öhdəlikləri eyni səviyyədə maliyyələşdirməkdə çətinlik çəkir. Bütün bunların fonunda miqrasiya məsələsi də Avropa ölkələrinin sosial, iqtisadi və siyasi gündəliyində əlavə gərginlik yaradan amillərdən biri olaraq qalır.
Fransa və İtaliyada baş qaldıran etirazların səbəblərindən biri də iqtisadi çətinliklər və maliyyə problemləri fonunda orta təbəqənin tədricən zəifləməsidir. Əslində, Fransada tətillər və etiraz aksiyaları uzun illərdir siyasi və ictimai həyatın tərkib hissəsidir. Lakin hazırkı vəziyyəti yalnız ayrı-ayrı sosial narazılıqlarla izah etmək kifayət deyil.
Burada iqtisadi imkanların məhdudlaşması, sosial təminat sisteminin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı çətinliklər və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında narazılıqların artması kimi amillərin yaratdığı daha dərin sistem problemlərindən söhbət gedir.
Hazırda ABŞ transatlantik münasibətlər sisteminə öz milli maraqları çərçivəsində yeni format verməyə çalışır. NATO çətiri altında müttəfiq olan bu iki güc mərkəzi arasındakı ziddiyyətlər ilk baxışda taktiki fikir ayrılıqları kimi görünə bilər. Lakin məsələyə daha geniş geostrateji prizmadan yanaşdıqda, gələcək dünya nizamının necə və hansı şərtlər daxilində formalaşmasına dair tərəflərin fərqli yanaşmalara malik olduğu aydın görünür. Ukrayna müharibəsi ətrafında ABŞ və Avropa arasında yaranmış fikir ayrılıqları da bu ziddiyyətlərin əsas təzahürlərindən biridir.
Avropa təhlükəsizlik sahəsində ABŞ-dan asılılığını azaltmağın yollarını axtarır. Avropa İttifaqına üzv dövlətlər ortaq mövqe nümayiş etdirə, müdafiə potensiallarını gücləndirə və xarici siyasət sahəsində daha sıx koordinasiyaya nail ola bilsələr, bu məqsədə müəyyən dərəcədə yaxınlaşa bilərlər. Bununla belə, Avropa daxilində maraqların və təhlükəsizlik prioritetlərinin fərqlənməsi belə bir birliyin formalaşmasını çətinləşdirir. Vaşinqtonun Avropanın strateji müstəqilliyinin artmasına münasibəti isə ABŞ-ın təhlükəsizlik, iqtisadi və geosiyasi maraqları kontekstində qiymətləndirilməlidir.
Vaşinqton Avropanın böyük təbii resurslara malik Rusiya ilə yaxınlaşmasını geostrateji baxımdan öz maraqları üçün arzuolunmaz hesab edə bilər. Belə bir yaxınlaşma Avropanın enerji və iqtisadi imkanlarını genişləndirə, eyni zamanda, Rusiyanın Avropa ilə əlaqələrini gücləndirə bilərdi. Bu isə hər iki tərəfin qlobal geosiyasi proseslərdə daha müstəqil mövqe tutmasına şərait yarada bilər. Məsələyə bu prizmadan yanaşdıqda, Çin və Böyük Britaniyanın da Avropa-Rusiya münasibətlərində mümkün dəyişikliklərə öz strateji maraqları baxımından yanaşdıqlarını görmək mümkündür. Bununla belə, bu dövlətlərin mövqelərini eyni maraq çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı; onların hər birinin fərqli geosiyasi prioritetləri mövcuddur.
Rusiya isə ABŞ və Avropa arasındakı mövcud ziddiyyətlərdən öz məqsədləri naminə maksimum yararlanmağa çalışır. Tarixi təcrübəyə nəzər salsaq, görərik ki, SSRİ-nin mövcud olduğu dövrdə ABŞ hərbi, iqtisadi və maliyyə mexanizmləri vasitəsilə Qərbi Avropanın təhlükəsizliyində və siyasi istiqamətinin müəyyənləşməsində aparıcı rol oynayırdı. Müasir dövrdə də transatlantik münasibətlərin əsas elementləri qorunub saxlanılır, lakin dəyişən beynəlxalq şərait yeni yanaşmaların formalaşmasını zəruri edir. Digər tərəfdən, məhz azad bazar prinsipləri və qlobal iqtisadi inteqrasiya sayəsində yeni güc mərkəzi kimi meydana çıxan Çin artıq dünya iqtisadiyyatında daha böyük paya sahib olmaq və siyasi təsir imkanlarını genişləndirmək niyyətindədir.
Bütün bu münasibətlər sistemində Böyük Britaniyanın rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Londonun maliyyə mərkəzi olan City of London qlobal maliyyə sisteminin əsas qovşaqlarından biridir. Britaniya Avropa İttifaqından ayrıldıqdan sonra da beynəlxalq maliyyə, təhlükəsizlik və diplomatiya sahələrində təsir imkanlarını qorumağa, gələcək dünya nizamında müstəqil və güclü geosiyasi subyekt kimi çıxış etməyə çalışır. Böyük Britaniya kralı III Çarlzın ABŞ Konqresindəki çıxışında səsləndirdiyi mesajlar da Londonun transatlantik münasibətlərdəki rolunun və iki ölkə arasındakı tarixi əlaqələrin əhəmiyyətinin vurğulanması baxımından diqqət çəkirdi.
Buna görə də istər Avropa şəhərlərindəki küçə etirazlarına yalnız yeni liseylərin tikilməsi, müəllimlərin sosial rifahının yaxşılaşdırılması və digər sosial tələblər kontekstində, istərsə də Rusiya-Ukrayna müharibəsinə yalnız iki dövlət arasında ərazi və təhlükəsizlik uğrunda aparılan müharibə kimi yanaşmaqla kifayətlənmək olmaz. Bu hadisələr, eyni zamanda, qlobal münasibətlər sisteminin yeni arxitekturaya uyğun şəkildə qurulması prosesinin tərkib hissəsi kimi də təhlil edilməlidir.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın Avropa ilə münasibətlərdə fərqli siyasi xətt nümayiş etdirməsi bir sıra analitiklərin diqqətini Vaşinqtonun uzunmüddətli strateji prioritetlərinə yönəldir. Bu yanaşmaya görə, ABŞ Avropanın maraqları naminə Rusiya ilə münasibətlərini qeyri-məhdud şəkildə gərginləşdirmək niyyətində deyil və öz milli maraqlarını ön planda tutmağa çalışır. Lakin bu mövqeni ABŞ-ın dəyişməz və əvvəlcədən müəyyən edilmiş vahid siyasi planının sübutu kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Vaşinqtonun siyasəti həm daxili siyasi proseslərin, həm də beynəlxalq güc balansında baş verən dəyişikliklərin təsiri altında formalaşır.
Ukraynada davam edən müharibə ABŞ ilə Avropa İttifaqı və Böyük Britaniya arasındakı münasibətlərin xarakterini, eyni zamanda, bu münasibətlər daxilində mövcud olan strateji fikir ayrılıqlarını daha aydın şəkildə üzə çıxarıb. Müharibəyə yanaşma, Rusiyaya qarşı sanksiyalar, hərbi yardımın həcmi, təhlükəsizlik təminatları və müharibədən sonrakı regional nizamın necə qurulacağı kimi məsələlər tərəflər arasında fikir ayrılıqlarının əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Avrasiya materikində Avropa İttifaqı ilə yanaşı, ərazisinin böyüklüyü, iqtisadi potensialı, siyasi çəkisi və hərbi imkanları baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyan iki dövlət — Çin və Rusiya — mövcuddur. Çin Avropadan coğrafi baxımdan uzaqda yerləşsə də, qlobal iqtisadi əlaqələr və beynəlxalq siyasət baxımından Avropa üçün mühüm tərəfdaş və rəqibdir. Bununla belə, Avropanın tarixi inkişafında Rusiya ilə münasibətlər xüsusi yer tutub. Avropanın siyasi və təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasında Rusiya ilə qarşıdurmalar və əməkdaşlıq dövrləri mühüm rol oynayıb.
İkinci Dünya müharibəsi zamanı SSRİ ABŞ və Böyük Britaniya ilə müttəfiq olaraq nasist Almaniyasının məğlub edilməsində həlledici rol oynayan dövlətlərdən biri idi. Almaniyanın Avropa və dünya miqyasında hegemonluq iddialarının qarşısının alınması müharibədən sonrakı beynəlxalq sistemin formalaşmasına ciddi təsir göstərdi. Lakin müharibədən sonra keçmiş müttəfiqlər arasında münasibətlər sürətlə dəyişdi və dünya iki əsas geosiyasi düşərgəyə bölündü. Beləliklə, Avropanın təhlükəsizlik məsələsi təkcə regional deyil, həm də qlobal güc balansının əsas elementlərindən birinə çevrildi.
ABŞ ilə Çin arasında Rusiya ilə bağlı müəyyən pərdəarxası razılaşmaların əldə olunması ehtimalı da geosiyasi müzakirələrdə diqqət çəkən məsələlərdəndir. Bununla belə, belə bir razılaşmanın mövcudluğunu təsdiqləyən konkret sübutlar olmadan bu ehtimalı baş vermiş hadisə kimi təqdim etmək olmaz. Hazırkı şəraitdə Çinin Rusiya ilə iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi və Moskvanın Pekinlə münasibətlərdə iqtisadi baxımdan daha çox asılı vəziyyətə düşməsi ehtimalı müzakirə olunur. ABŞ isə Rusiyanın Avropa üçün təhlükəsizlik çağırışı olaraq qalmasının Avropanın müdafiə siyasətinə və Vaşinqtondan asılılığına təsirini nəzərə alır.
Eyni zamanda, ABŞ öz hərbi, siyasi və iqtisadi resurslarının bir hissəsini Avropadan digər strateji istiqamətlərə yönəltməyə çalışır. Vaşinqton üçün Çinlə rəqabət, Hind-Sakit okean regionunda hərbi balansın qorunması və ABŞ-ın sənaye potensialının gücləndirilməsi əsas prioritetlər sırasındadır. Bu baxımdan, Avropanın öz təhlükəsizliyinin təmin edilməsində daha böyük məsuliyyət daşıması məsələsi ABŞ-ın xarici siyasətində mühüm yer tutur. Belə bir yanaşma həm transatlantik münasibətlərin gələcəyinə, həm də Avropanın müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində strateji müstəqillik imkanlarına birbaşa təsir göstərir.
Bütün deyilənlərin ümumi yekunu kimi qeyd etmək olar ki, qlobal siyasi mənzərəyə yalnız təsadüfi hadisələr zəncirinin nəticəsi kimi yanaşmaq düzgün deyil. Beynəlxalq münasibətlərdə baş verən proseslər dövlətlərin uzunmüddətli maraqları, iqtisadi rəqabət, hərbi-strateji hesablamalar və dəyişən güc balansı ilə sıx bağlıdır. Ayrı-ayrı hadisələr bəzən daha geniş geosiyasi meyillərin tərkib hissəsinə çevrilir. Bununla belə, bütün proseslərin əvvəlcədən hazırlanmış vahid plan üzrə həyata keçirildiyini söyləmək üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Dünya siyasətində planlaşdırılmış strategiyalarla yanaşı, gözlənilməz hadisələr, yanlış hesablamalar və yeni şəraitə uyğun dəyişən qərarlar da mühüm rol oynayır.
Bəlkə də biz beynəlxalq münasibətlər sisteminin əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş bəzi strateji layihələrinin həyata keçirilməsinə şahidlik edirik. Lakin bu proseslərin hansı mərhələdə olduğunu və konkret olaraq hansı ssenari üzrə inkişaf edəcəyini dəqiq söyləmək çətindir. Çünki siyasi maraqlar həmişə sabit qalmır, tarixi şəraitə, iqtisadi imkanlara və beynəlxalq güc balansına uyğun olaraq dəyişir. Bu səbəbdən gələcək dünya nizamının formalaşmasını əvvəlcədən müəyyən edilmiş, dəyişməz ssenarinin həyata keçirilməsi kimi deyil, müxtəlif güc mərkəzlərinin rəqabəti, qarşılıqlı təsiri və kompromisləri nəticəsində meydana çıxan mürəkkəb proses kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur.
Belə görünür ki, yeni dünya nizamının formalaşması mövcud beynəlxalq qayda və normaların müəyyən dərəcədə yenidən nəzərdən keçirilməsi, ayrı-ayrı institutların və əməkdaşlıq mexanizmlərinin transformasiyası ilə müşayiət olunacaq. Bu prosesin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə böyük güclərin qarşılıqlı münasibətlərindən, regional münaqişələrin həllindən, iqtisadi rəqabətin xarakterindən və beynəlxalq hüququn gələcək rolundan asılı olacaq. Məhz buna görə də dünya yaxın perspektivdə mürəkkəb iqtisadi, siyasi və sosial təlatümlərlə üzləşə bilər. Bu təlatümlərin nəticəsində formalaşacaq yeni beynəlxalq sistemin əsas konturları isə hələ tam aydın deyil.
Vaqif Nəsibov
AzPolitika.info
Şərhlər