Qarabağın qədim və orta əsrlər tarixi ilə bağlı müzakirələrdə Qafqaz Albaniyasının adı xüsusi yer tutur. Kür və Araz çayları arasında yerləşən geniş ərazilərdə mövcud olmuş bu dövlətin siyasi, dini və mədəni irsinin sonrakı əsrlərdə də Qarabağda yaşadığı bildirilir. Bu gün bölgədəki qədim kilsələr, monastırlar, kitabələr və arxeoloji tapıntılar həmin irsin izlərini araşdıran tarixçilərin diqqət mərkəzindədir.
Qafqaz Albaniyasının tarixinin təxminən minillik bir dövrü əhatə etdiyi qeyd olunur. Bu dövlət müxtəlif dövrlərdə regionun böyük imperiyaları ilə mürəkkəb münasibətlər saxlayıb. Alban hökmdarı Cavanşirin VII əsrdə apardığı siyasət isə bu baxımdan xüsusi maraq doğurur. Mənbələrdə Cavanşir Alban hökmdarı kimi təqdim olunur və onun Sasani imperiyası ilə Ərəb xilafəti arasında balans yaratmağa çalışdığı göstərilir. Alban irsinin tədqiqatçıları hesab edirlər ki, bu fakt həmin dövrdə Albaniyanın ayrıca siyasi qurum kimi mövcudluğunu göstərən mühüm nümunələrdəndir.
Ərəb xilafətinin Cənubi Qafqazda mövqelərini gücləndirməsi ilə Alban dövlətinin siyasi müstəqilliyi zəifləyir. Lakin Alban siyasi və dini ənənələrinin bununla tamamilə yox olmadığı barədə yanaşmalar var. Sonrakı əsrlərdə Qarabağda formalaşan feodal hakimiyyətlər və xüsusilə Həsən Cəlalın rəhbərlik etdiyi dövlət qurumu Alban irsinin davamı kimi təqdim edilir. Həsən Cəlalın adı isə Qarabağın ən mühüm xristian abidələrindən biri ilə – Gəncəsərlə sıx bağlıdır. XIII əsrdə inşa edilən Gəncəsər monastırı uzun müddət bölgənin dini və mədəni mərkəzlərindən biri olub. Monastırın kitabələri və burada Alban katolikoslarının fəaliyyətinə dair məlumatlar Qafqaz Albaniyasının dini tarixinin öyrənilməsində əsas mənbələrdən hesab edilir.
Alban kilsəsinin müstəqil dini strukturunun olması məsələsi də tarixşünaslıqda xüsusi müzakirə mövzusudur. Tarixi məlumatlara görə, Alban katolikosları müxtəlif dövrlərdə Çola, Bərdə, Gəncəsər, Ağoğlan və Xudavəng kimi dini mərkəzlərdə fəaliyyət göstəriblər. Gəncəsərdəki kitabələrdə Alban katolikoslarının patriarx titulundan istifadə etməsi də Alban kilsəsinin statusu ilə bağlı araşdırmalarda mühüm arqument kimi göstərilir. Qarabağdakı Alban irsinin izləri yalnız dini tikililərlə məhdudlaşmır. Qafqaz Albaniyasının öz yazı sisteminin olduğu barədə məlumatlar da bu tarixə yeni bir qat əlavə edir. 52 hərfdən ibarət olduğu bildirilən Alban əlifbasının nümunələrinin aşkar edilməsi qədim Albaniyada ayrıca yazı mədəniyyətinin mövcudluğu məsələsini gündəmə gətirib. Xüsusilə 1930-cu illərdə Mingəçevir ərazisində aparılan qazıntılar zamanı aşkarlanmış yazılı materiallar bu istiqamətdə aparılan tədqiqatların əsas obyektlərindən birinə çevrilib.
Alban irsinin tərəfdarları hesab edirlər ki, bu tapıntılar qədim Alban əhalisinin öz yazı ənənəsinin olduğunu göstərir. Onların yanaşmasına görə, Alban yazı mədəniyyətinin sonrakı dövrlərdə zəifləməsi və yazılı mənbələrin azlığı bölgənin tarixinin öyrənilməsini çətinləşdirib. Məsələ bununla da bitmir. Qarabağın xristian əhalisinin sonrakı əsrlərdə özünü necə identifikasiya etdiyi də mübahisəli mövzulardandır. XVIII əsrdə Rusiya imperiyasının regiona marağının artdığı dövrdə müxtəlif yazışma və sənədlərdə Qarabağdakı xristian icmalarının özlərini “udi”, “aqvan” və digər adlarla təqdim etməsi barədə məlumatlar mövcuddur. Alban irsini müdafiə edən tədqiqatçılar bu sənədləri həmin icmaların Alban dini və mədəni ənənəsi ilə əlaqəsinin göstəricisi kimi şərh edirlər.
Bu dövrdə Qarabağdakı bəzi feodal hakimiyyətlərin də qədim Alban sülalələri ilə əlaqələndirilməsi diqqət çəkir. Xüsusilə Qarabağ məliklərinin mənşəyi ilə bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur. Alban irsi ilə bağlı yanaşmalarda onların bir hissəsinin Alban hökmdarlarının nəslindən gəldiyi iddia edilir. Lakin XIX əsrə gəldikdə bölgənin dini xəritəsində mühüm dəyişiklik baş verir. Rusiya imperiyasının Qafqazda apardığı inzibati-dini siyasət nəticəsində Alban katolikosluğu ləğv edilir. 1836-cı ildə qəbul edilən qərarla Alban kilsəsinin idarəçiliyi Erməni Apostol Kilsəsinin tabeçiliyinə keçirilir. Alban irsi ilə bağlı mövqedə olan tarixçilər hesab edirlər ki, məhz bundan sonra Alban kilsəsinin ayrıca tarixi kimliyinin zəifləməsi prosesi sürətlənib.
Bu yanaşmaya görə, sonrakı dövrlərdə Alban kilsələrinə aid arxivlərin və yazılı materialların bir hissəsinin məhv edilməsi də həmin tarixi izlərin qorunmasına ciddi zərbə vurub. Hətta XX əsrin əvvəllərində bəzi Alban kilsə arxivlərinin məhv edilməsi ilə bağlı iddialar səsləndirilir. Bununla belə, bu cür iddiaların hər biri ayrıca tarixi sənədlər və arxiv materialları ilə yoxlanılmalıdır. Qarabağdakı qədim xristian abidələrinin üzərindəki kitabələr ətrafında mübahisələr də bu günə qədər davam edir. Gəncəsər və Xudavəng kimi komplekslərdəki yazılar, freskalar və memarlıq elementləri müxtəlif tarixçilər tərəfindən fərqli şəkildə şərh olunur. Alban irsinin tərəfdarları bəzi abidələrdə sonrakı dövrlərdə yazıların dəyişdirildiyini və ya yeni kitabələrin əlavə edildiyini iddia edirlər. Xudavəng monastırı bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkən abidələrdəndir. Kompleksdə Həsən Cəlal nəslinin dövrünə aid edilən freskalar, ornamentlər və dini təsvirlərin olduğu bildirilir. Alban irsini araşdıranlar bu elementləri bölgədəki qədim Alban xristianlığının mühüm göstəricilərindən hesab edirlər.
Qarabağın Alban irsi ilə bağlı mübahisələrin bir səbəbi də tarix boyu bölgənin siyasi və dini mənzərəsinin dəfələrlə dəyişməsidir. Bir tərəfdən Alban dövlətçiliyi və kilsəsinin tarixi, digər tərəfdən isə sonrakı əsrlərdə baş verən dini-inzibati dəyişikliklər bu gün müxtəlif şəkildə şərh olunur.
Nəticədə Qarabağda qorunub qalan qədim kilsələr, monastırlar, kitabələr və arxeoloji materiallar yalnız dini abidələr deyil, həm də bölgənin çoxqatlı tarixinin mühüm izləridir. Qafqaz Albaniyasının dövlətçilik ənənəsi, Alban əlifbası, xristian kilsəsi və Gəncəsər, Xudavəng kimi abidələr bu tarixin əsas müzakirə mövzularındandır.
Bu irsin hansı hissəsinin Alban, hansı hissəsinin sonrakı dini və mədəni təsirlərlə bağlı olması isə tarixşünaslıqda mübahisəli olaraq qalır. Qarabağın keçmişi ilə bağlı fərqli yanaşmaların mövcudluğu bir daha göstərir ki, bölgənin tarixi yalnız siyasi hadisələrdən deyil, həm də abidələrdən, kitabələrdən, arxeoloji tapıntılardan və əsrlər boyu formalaşmış dini-mədəni ənənələrdən ibarətdir.
R. Əliyev
"AzPolitika.info"
Şərhlər