Murad Hüseynli, 

Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvü, jurnalist, siyasi şərhçi, ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə mütəxəssis

Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsi ilə yanaşı, nəqliyyat xəritəsi də dəyişir. Bu dəyişimin əsas istiqamətlərindən biri Zəngəzur dəhlizidir. Layihənin aktuallığı Prezident İlham Əliyevin avqustun 11-də Naxçıvana səfəri zamanı daha da artıb. Dövlət başçısı səfər çərçivəsində Naxçıvanın dəmir yolu infrastrukturunda aparılan işlərlə tanış olub, Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində isə Zəngəzur dəhlizinin yaradılması və Naxçıvan dəmir yolunun gələcəyi ilə bağlı mühüm açıqlamalar verib.

Zəngəzur dəhlizinə yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək nəqliyyat xətti kimi yanaşmaq onun əsl əhəmiyyətini tam ifadə etmir. Məsələ daha genişdir: Azərbaycanın əlverişli coğrafi mövqeyini regional tranzit üstünlüyünə çevirmək, Naxçıvanın iqtisadi rolunu dəyişmək və Cənubi Qafqazı Avrasiya nəqliyyat sistemində daha mühüm mövqeyə çıxarmaq.

Naxçıvan üçün yeni nəqliyyat mərhələsi Naxçıvanın Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı düşməsi uzun illər muxtar respublikanın nəqliyyat və iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdıran əsas amillərdən biri olub. Birbaşa quru bağlantısının olmaması yük və sərnişin daşımalarında əlavə məsafə və xərc yaradıb. İndi isə bu reallığın dəyişməsi üçün konkret infrastruktur layihələri həyata keçirilir. Azərbaycanın əsas hissəsində Horadiz-Ağbənd istiqamətində dəmir yolu və avtomobil yolu inşa edilir, Naxçıvanda isə mövcud dəmir yolu infrastrukturu yenidən qurulur. Prezident İlham Əliyevin son açıqlamasına görə, Naxçıvan dəmir yolunun yeni texnikiiqtisadi əsaslandırma əsasında uzunluğu 194 kilometr olacaq. Mövcud xəttin yükdaşıma qabiliyyətinin 1,5 milyon tondan 15 milyon tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu rəqəm layihənin yalnız yerli deyil, beynəlxalq tranzit baxımından planlaşdırıldığını göstərir. Burada əsas məsələ sadəcə dəmir yolunun bərpası deyil. Əsas məsələ Naxçıvanın həmin xətt vasitəsilə yeni iqtisadi sistemə qoşulmasıdır. Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın tranzit imkanlarını genişləndirə bilər Azərbaycan son illərdə nəqliyyat və logistika sahəsində mühüm layihələr həyata keçirib. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt limanı və Orta Dəhliz üzrə formalaşan infrastruktur ölkənin tranzit imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Zəngəzur istiqamətinin bu sistemə qoşulması Azərbaycanın nəqliyyat xəritəsinə yeni bağlantı əlavə edə bilər. Prezidentin də qeyd etdiyi kimi, bu xətt Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizinin bir qolu olmaqla yanaşı, Şimal-Cənub marşrutuna da əlavə imkan yarada bilər. Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə Naxçıvana, oradan isə Culfa üzərindən İrana ikinci dəmir yolu bağlantısının yaranması Azərbaycanın regional tranzit rolunu daha da gücləndirə bilər. Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizini bir istiqamətlə məhdudlaşdırmaq doğru olmaz. Onun əsas üstünlüyü müxtəlif nəqliyyat marşrutlarını bir-birinə bağlamaq potensialındadır. Naxçıvanın regional rolu dəyişə bilər Naxçıvan Azərbaycan, Türkiyə və İran arasında yerləşən strateji coğrafiyaya malikdir. Lakin coğrafi üstünlük yalnız müasir infrastrukturla iqtisadi üstünlüyə çevrilə bilər.

Dəmir yolu bağlantısının genişlənməsi Naxçıvanda logistika, yükdaşıma, anbar və ticarət xidmətlərinin inkişafına yeni imkanlar yarada bilər. Sərnişin axınının artması isə turizm və xidmət sektoruna əlavə dinamizm gətirə bilər. 15 milyon tonluq potensial yük axını bu baxımdan xüsusilə diqqətçəkəndir. Belə bir göstərici Naxçıvanı sadəcə keçid məntəqəsi deyil, regional logistika sisteminin mühüm iştirakçılarından birinə çevirə bilər. Prezident İlham Əliyev də Naxçıvanın gələcəkdə “əvəzolunmaz nəqliyyat mərkəzlərindən biri”nə çevrilə biləcəyini bildirib. Alternativ bağlantılar Azərbaycanın üstünlüyüdür Naxçıvanın gələcək nəqliyyat sistemində yalnız Zəngəzur istiqaməti deyil, İran üzərindən mövcud və inkişaf etdirilən bağlantılar da mühüm rol oynayır. Müxtəlif marşrutların formalaşması Azərbaycanın hər hansı bir nəqliyyat xəttindən asılılığını azaltmaqla sistemin dayanıqlığını artırır. Eyni zamanda müxtəlif istiqamətlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi ölkənin tranzit imkanlarını daha çevik edir. Bu, Azərbaycan üçün mühüm strateji üstünlükdür: alternativ yollar nə qədər çox olarsa, regional nəqliyyat sistemində manevr imkanları da bir o qədər geniş olar. Zəngəzur dəhlizi yalnız dəmir yolu deyil Layihənin əhəmiyyəti onun yalnız nəqliyyat infrastrukturu ilə məhdudlaşmamasındadır.

Prezidentin son müsahibəsində qeyd etdiyi kimi, Zəngəzur dəhlizinə daha geniş yanaşılır. Gələcəkdə bu marşrut üzrə elektrik xətləri və fiber-optik kabelin, ehtiyac yarandığı halda isə digər kommunikasiya xətlərinin də keçməsi nəzərdə tutula bilər. Beləliklə, söhbət yalnız dəmir yolu və avtomobil yolundan deyil, çoxşaxəli bağlantılar sistemindən gedir. Bu yanaşma dəhlizin iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır. Çünki müasir nəqliyyat dəhlizləri artıq yalnız yük daşımır; onlar enerji, rəqəmsal kommunikasiya və ticarət əlaqələrini də birləşdirir. Sülhün iqtisadi dayaqları Kommunikasiyaların açılması region üçün yalnız iqtisadi deyil, siyasi əhəmiyyət də daşıyır. Nəqliyyat yollarının bərpası dövlətlər arasında ticarət və iqtisadi əlaqələri genişləndirə, qarşılıqlı maraqları artıra bilər. Bu baxımdan infrastruktur layihələri uzunmüddətli regional əməkdaşlığın formalaşmasına xidmət edən vasitələrdən birinə çevrilə bilər. Lakin bunun üçün əsas şərt kommunikasiyaların real və səmərəli işləməsidir.

Dəmir yolunun tikilməsi yalnız başlanğıcdır. Növbəti mərhələdə gömrük prosedurlarının sürətləndirilməsi, logistika mərkəzlərinin yaradılması, rəqəmsal sistemlərin tətbiqi və beynəlxalq yükdaşıyıcılar üçün əlverişli şəraitin formalaşdırılması vacib olacaq. Əsas mərhələ bundan sonra başlayır Zəngəzur dəhlizinin infrastruktur baxımından formalaşdırılması mühüm nəticədir. Lakin layihənin həqiqi uğuru onun üzərindən nə qədər yük və sərnişin daşınacağı ilə müəyyənləşəcək. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə yaradılacaq nəqliyyat imkanını real iqtisadi üstünlüyə çevirməkdir. Əgər dəhliz beynəlxalq yük axınlarının cəlb olunduğu, logistika və ticarət xidmətlərinin inkişaf etdiyi, enerji və rəqəmsal kommunikasiyalarla tamamlanan vahid sistemə çevrilərsə, onun təsiri yalnız Naxçıvanla məhdudlaşmayacaq. Bu halda Azərbaycan Avrasiya nəqliyyat xəritəsində daha mühüm mövqeyə sahib ola bilər. Naxçıvanın yeni gələcəyi Naxçıvan uzun illər coğrafi məhdudiyyətlərin yaratdığı çətinliklərlə xarakterizə olunub. İndi isə həmin coğrafiyanın özünü üstünlüyə çevirmək üçün imkan yaranır. Zəngəzur dəhlizi Naxçıvan üçün Azərbaycanın əsas hissəsi ilə bağlantının bərpasından daha böyük məna daşıyır.

Bu layihə muxtar respublikanın regional logistika sistemində rolunu dəyişə, yeni investisiya və biznes imkanları yarada və onun iqtisadi potensialının daha geniş coğrafiyada reallaşmasına şərait yarada bilər. Azərbaycan üçün isə məsələ daha genişdir: Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarının kəsişdiyi, Naxçıvanın isə bu sistemdə mühüm halqaya çevrildiyi yeni nəqliyyat modeli formalaşa bilər. Bu səbəbdən Zəngəzur dəhlizinə yalnız bir yol layihəsi kimi baxmaq doğru deyil. Bu, Azərbaycanın coğrafi mövqeyini strateji üstünlüyə, Naxçıvanın coğrafiyasını isə regional nəqliyyat imkanına çevirmək üçün tarixi fürsətdir. Bu fürsətin real nəticəsi isə yolun haradan keçməsindən çox, onun üzərində hansı iqtisadi və regional əməkdaşlıq modelinin qurulacağından asılı olacaq.